nabz

برۆنکایت (Bronchitis)، برۆنشیت یان بە کوردی “هەوکردنی بۆرییەکانی هەناسە” بریتییە لە ورووژان یان هەوکردنی ناوپۆشی بۆرییەکانی هەناسە لە کۆئەندامی هەناسەدا کە دەتوانێت توند یان درێژخایەن بێت. نیشانە باوەکانی بریتین لە کۆکەی بەردەوام لەگەڵ بەڵغەم یان بێ بەڵغەم، هەناسەتەنگیی سووک بۆ مامناوەند، ئازاری سنگ و هەندێک جار تا. هۆکارە سەرەکییەکانی بریتین لە هەوکردنی ڤایرۆسی، بەرکەوتن بە دووکەڵی جگەرە یان پیسیی ژینگە و لە هەندێک حاڵەتدا هەوکردنی بەکتریایی یان هەستیاری. چارەسەری جۆری توندی ئەم نەخۆشییە چارەسەریی پاڵپشتییە و بەندە بە هۆکار و توندیی نیشانەکان: پشوودان، خواردنی شلەمەنی، دەرمانی دژەکۆکە یان ئەگەر پێویست بوو تراوکەرەوەی بەڵغەم و هەندێک جار ئەگەر هەوکردنی بەکتریایی هەبێت ئەنتی بایۆتیک یان مەترسیی لێکەوتەیی لە ئارادا بێت. چاودێریی پێویست بریتییە لە بەڕێوەبردنی باشی کۆئەندامی هەناسەدان، دوورکەوتنەوە لە ماددە ورووژێنەرەکان (وەک جگەرە، دووکەڵ)، پاکڕاگرتنی هەناسەدان و بەدواداچوونی پزیشکی لە حاڵەتە بەردەوامەکانی کۆکە و هەناسەتەنگیدا.

هەوا لە دەم و لووتەوە سەرەتا ئاراستەی بۆریی سەرەکیی هەوا (Trachea) دەبێت کە ١٠سم درێژە و دوایی لە نزیک سییەکاندا بە دوو لقی ڕاست و چەپ (Bronchi) دابەش دەبێت. لە ناو سییەکاندا بە بۆریچکەکاندا (Bronchioles) دەگاتە سیکڵدانۆچکەکان (Alveoli) و لەوێدا ئاڵوگۆڕی گازی لەگەڵ تۆڕێک لە موولوولەکانی خوێن ڕوو دەدات.

پێناسە و گرینگی هەوکردنی برۆنکایت هەناسە

هەوکردنی بۆرییەکانی هەناسە ئاماژەیە بۆ هەوکردن و ورووژانی ناوپۆشی بۆرییەکانی هەناسە. بۆرییەکانی هەناسە بەرپرسن لە ئاراستەکردنی هەوا بۆ ناو سییەکان. کاتێک ئەم ناوپۆشە تووشی هەوکردن یان ورووژان دەبێت، بەڵغەمی زیاتر بەرهەم دەهێنێت و دەبێتە هۆی تەسکبوونەوەی بۆری هەناسە و سەرهەڵدانی کۆکەیەکی کاتی یان درێژخایەن. هەوکردنی بۆرییەکانی هەناسە دوو جۆرە: توند و درێژخایەن. برۆنشیتی توند بە زۆری دوای هەوکردنی ڤایرۆسی یان بەکتریایی کورتخایەن ڕوو دەدات و پتر لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا چارەسەر دەبێت. زۆر جار هەوکردنی درێژخایەن بە هۆی بەردەوامبوونی بەرکەوتن بە ماددە ورووژێنەرەکانی هەناسە وەک جگەرەکێشان یان پیسبوونی هەوا دروست دەبێت و دەتوانێت ببێتە هۆی گۆڕانکاریی هەمیشەیی لە شانەکانی کۆئەندامی هەناسەداندا. زانیاری سەبارەت بە هەوکردنی بۆرییەکانی هەناسە و چۆنیەتیی پەرەسەندنی، دەتوانێت یارمەتی مرۆڤ بدات لە کاتی خۆیدا چاودێریی پزیشکی وەربگرێت و لە سەرهەڵدانی لێکەوتەکانی بەرگری بکات.

نیشانەکانی کامانەن و چۆن دەستنیشان دەکرێت؟

نیشانەکانی هەوکردنی توندی بۆرییەکانی هەناسە بە زۆری کتوپڕ سەر هەڵدەدات و بە کۆکەیەکی بەردەوام دەست پێدەکات کە ڕەنگە بەڵغەمێکی ڕوون یان بڕێک خۆڵەمێشی-زەردیشی لەگەڵدا بێت. نیشانەکانی تری بریتین لە:

• هەست بە ئازار و فشار لە سنگدا لە کاتی کۆکە یان هەناسەداندا
• توندیی سنگ یان دەنگێکی کپ لە سنگدا
• تایەکی سووک بۆ مامناوەند
• ماندوویەتی یان ناڕەحەتیی گشتی
• لە هەندێک حاڵەتدا پژمین یان ئاوی لووت

هەوکردنی درێژخایەنی بۆرییەکانی هەناسە بە کۆکەیەکی بەردەوام بۆ ماوەی لانی کەم سێ مانگ لە دوو ساڵدا و لەسەر یەک دەناسرێتەوە و بەزۆری لەگەڵ دەردانی درێژخایەنی بەڵغەم، بە تایبەت لە بەیانیاندا دەردەکەوێت. دەستنیشانکردنی نەخۆشییەکە پتر لەسەر بنەمای مێژووی پزیشکی و پشکنینی جەستەیی نەخۆشەکەیە. لە هەندێک حاڵەتدا پزیشک بۆ ڕەتکردنەوەی کێشەکانی تری وەک ئاسم (ڕەبۆ) یان هەوکردنی سییەکان، ڕەنگە فەرمانی وێنەگرتنی سنگ، پشکنینی کارایی سییەکان (flowmetry) یان پشکنینی بەڵغەم بدات. ئەگەر نیشانە توندەکان زیاتر لە سێ هەفتە بەردەوام بوون یان تای بەرز، ئازاری توندی سنگ یان هەناسەتەنگییەکی توند ڕووی دا، پێویستە هەڵسەنگاندنی تایبەتتری بۆ بکرێت.

• هەوکردنی بەکتریایی دەتوانێت ببێتە هۆی برۆنشیتی توند کە پێویستی بە ئەنتی بایۆتیکە.
• برۆنشیتی درێژخایەن: پتر بە هۆی بەرکەوتنی درێژخایەن بە ورووژێنەرەکانی کۆئەندامی هەناسەدان (وەک جگەرەکێشان، دووکەڵی جگەرە، پیسکەرەکانی پیشەسازی، گاز یان تۆز) ڕوو دەدات. هەروەها بوونی نەخۆشییە درێژخایەنەکانی وەک نەخۆشیی تەسکبوونەوەی ڕێڕەوی هەناسەی درێژخایەن (COPD) یان هەستیاریی هەناسەدان دەتوانێت مەترسی برۆنشیتی درێژخایەن زیاد بکات.

 

ئارترایتێس (Arthritis)، ئارتریت، بە زمانی کوردی جومگەسۆ* (یان بەهەڵە “هەوکردنی جومگە”)  ئاماژەیە بۆ سۆکردن و ئیلتیهابی جومگەکان کە دەتوانێت هەر یەک لە پێکهاتە سەرەکییەکانی ناو جومگە لەخۆ بگرێت؛ لەوانە پەردەکانی جومگە، ئێسک، کڕکڕاگە یان شانە پشتیوانەکانی جومگە. نیشانە باوەکانی سۆکردنی جومگە بریتییە لە ئازار، ڕەقبوون و ئاوسانی جومگەکان؛ لەوانەیە ئەم حاڵەتە کاریگەری لەسەر یەک جومگە، چەند جومگە یان کۆمەڵێک جومگە (پۆلی ئارترایتێس) لە سەرتاسەری جەستەدا هەبێت. ئەم نەخۆشییە دەتوانێت لە یەک جومگەدا بە شێوەی تاو-تاو یان لەنێوان چەن جومگەدا بە نۆرە بگەڕێت (جۆری کۆچەر). هۆکارەکانی جومگەسۆ زۆرن، بەڵام بڕێکیان زۆرتر باون. هەندێک لە جۆرەکانی بەباشی وەڵامی چارەسەرەکان دەدەنەوە و بێ هیچ شوێنەوارێکی درێژخایەن چارەسەر دەبن؛ لە کاتێکدا جۆرەکانی تری کۆنتڕۆڵیان قورسترە و دەتوانن ببێتە هۆی کێشەی گەورەتر.

لە ڕاستیدا وشەی “هەو” لە کوردیدا بە واتای چڵک و کێمی (infection) برین دێت کە لە زمانی عەرەبیدا «عدوى» پێدەڵێن. ئەم وشەیە ئاماژە بە چوونەژوورەوە و گەشەکردنی میکرۆب یان مشەخۆرەکان بۆ ناو برین یان ئەندامێکی زیندوو دەکات کە دەبێتە هۆی نەخۆشکردنی؛ لە حاڵێکدا وشەی “سۆ” بە واتای هەڵگرسان و ئێشە (Inflammation) کە لە عەرەبیدا «التهاب»ی پێدەڵێن و لە ئینگلیزیدا بە پاشگری «itis» دەناسرێتەوە و بریتییە لە کاردانەوەی سروشتیی سیستەمی بەرگریی لەش لە وەڵامی کردارە زیانبەخشەکانی هۆکارگەلی فیزیایی، کیمیایی و زیندەزانی بە مەبەستی لابردنیان و هەوڵ بۆ نۆژەنکردنەوەی زیانەکانیان لە لەشدا. ئەگەرچی هەر هەوکردنێک بە دڵنیاییەوە کاردانەوەی  «سۆکردن»ی بە دوادا دێت، بەڵام هەر سۆکردنێک بە هۆی هەوکردنەوە بەدی نایەت. بەم بۆنەوە بەکارهێنانی دەستەواژەی «هەوکردنی جومگە» بۆ «ئیلتیهابی مەفسەڵ» هەڵەیەکی باوە و دروستەکەی «سۆکردنی جومگە» یان «جومگەسۆ»یە؛ یەکێک لە جۆرەکانی جومگەسۆ، هەوکردنی جومگەیە.

نەخۆشیی سل یەکێک لە باوترین نەخۆشییە درێژخایەنەکانی سی لە جیهاندایە کە لە ساڵانی دواییدا تا ڕادەیەکی زۆر باو بووە و کاریگەری لەسەر ڕێگای هەناسە دادەنێت. نەخۆشیی ڕەبۆ دەبێتە هۆی تەنگبوون، هەوکردن، ئاوسانی ڕێگای هەناسەی سی (بۆرییە هەناسەییەکان). لەم ناوچۆدا، زانیاری پزیشکی و نەشتەرگەری بە تایبەتی یارمەتیدەرن بۆ تێگەیشتن و بەڕێوەبردنی باشتر. هەروەها دەبێتە هۆی ئەوەی خانەکانی ڕێگای هەناسە لینجی زیاتر بەرهەم بهێنن. ئەم گۆڕانکارییانە هەناسەدان دژوار دەکەنەوە و دەبنە هۆی دەرکەوتنی نیشانەکانی نەخۆشییەکە. هۆکارە باوەکانیشی بریتین لە هەستیاریی (بۆ نموونە بە ئاژەڵی ماڵی یان گەردەی گوڵ)، دووکەڵ، کەشی سارد، وەرزش، بۆنی توند و گوشاری دەروونی. ڕەبۆ ئەگەر چارەسەر نەکرێت دەتوانێت کوشندە بێت. ملیۆنان کەس لە سەرتاسەری جیهان ڕەبۆیان هەیە. دەکرێت هەر لە منداڵییەوە یان لە گەورەساڵیدا سەر هەڵبدات.

نەخۆشیی ڕەبۆ بە سەر چەندین جۆردا دابەش دەبێت کە بریتین لە:

• ڕەبۆی هەستیاریی: کاتێک ئالێرژێنەکان (ئەو ماددانەی جەستە پێیان هەستیارە) دەبنە هۆی دەرکەوتنی نیشانەکانی ڕەبۆ.
• ڕەبۆی کۆکە: کاتێک تەنیا نیشانەی ڕەبۆ کۆکە بێت.
• ڕەبۆی وەرزشی: لە کاتی چالاکیی جەستەییدا ڕوو دەدات، بەتایبەتی کاتێک هەوا وشکە و وەرزش دەکەیت.
• ڕەبۆی پیشەیی: لە هەناسەکێشانی ماددە کیمیاییەکان یان تۆزوخۆڵی پیشەسازی لە شوێنی کاردا دێت کە دەبێتە هۆی تووشبوون بە ڕەبۆ یان دەبێتە هۆی دەستپێکی هێرشی ڕەبۆ.
• سیندرۆمی تێکەڵی ڕەبۆ-COPD (نەخۆشیی درێژخایەنی گیرانی سییەکان): کاتێک ڕەبۆ و COPDـت هاوکات هەیە.

نیشانەکانی ڕەبۆ

نیشانەکانی ڕەبۆ بریتین لە:

• تەنگیی هەناسە
• فیکەکێشان، لە کاتی هەناسەدەرداندا دەنگێک هاوشێوەی فیکە دروست دەبێت.
• هەستکردن بە ئێش یان گوشار لە سینگدا
• کۆکە، بەتایبەتی لە شەودا یان بەیانیان زوو

ئەم نیشانانە دەتوانن لە سووکەوە بۆ توند جیاواز بن. لەوانەیە هەموو ڕۆژێک هەبن یان تەنیا هەندێک جار سەر هەڵبدەن. کاتێک هێرشی ڕەبۆت هەیە، نیشانەکان زۆر خراپ و قورستر دەبن. هێرشەکە لەو کەسانەدا زیاتر باوە کە ڕەبۆی توندیان هەیە و دەتوانێت بە هێواشی یان لەناکاو ڕوو بدات. گرینگە بزانین هەندێک جار دەکرێت بۆ ژیان مەترسیدار بێت چون ئەگەر بە بەردەوامی هەبیت و بە چارەسەر باش نەبن ئۆکسیجینی پێویست بە ئەندام و شانەکانی لەش ناگات و دەکرێت کوشندە بێت. گرینگە بزانین هێرشی زۆری ڕەبۆ ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ڕەبۆکە کۆنترۆڵ نەکراوە. پێویستە پزیشکەکەت ئاگادار کەیەوە چۆن لەوانەیە بۆ باشتر کۆنترۆڵکردنی دەرمان و شێوای چارەسەرکردنەکەت بۆ بگۆڕێت.

هۆکاری نەخۆشیی ڕەبۆ چییە؟

هۆکاری ڕاستەقینەی ڕەبۆ نەزانراوە. لەوانەیە بۆهێڵ و ژینگەی تاک بۆ تووشبوون بە ڕەبۆ ڕۆڵیان هەبێت. هێرشی ڕەبۆ کاتێک ڕوو دەدات کە لەگەڵ هۆکارێکی ڕەبۆ بەرکەوتن ساز ببێت. بە گشتی هۆکاری ڕەبۆ بریتییە لە هەر شتێکی وا بتوانێت ببێتە هۆی سەرهەڵدانی نیشانەکانی. لەوانەیە یەک هۆکاری دیاریکراوت هەبێت یان هۆکارەکان زۆر بن. هۆکارە باوەکان بریتین لە:

• هەستیاریی: گەردەی گوڵ، کرمی ورد و مۆرانەی خۆڵ، مووی ئاژەڵ، پاشماوە زیانبەخشەکانی جاڵجاڵۆکە و مشک
• هەوای سارد: بەتایبەتی لە زستاندا
• وەرزش: بەتایبەتی چالاکیی جەستەیی توند و وەرزشکردن لە کەشی سارددا
• کەڕوو: دەتوانێت ببێتە هۆی هەستیاری
• بەرکەوتی پیشەیی: دارتاشین، ئاردی گەنم، لاستیک، کەرەستەی بیناسازی
• هەوکردنی هەناسەیی: هەڵامەت، ئەنفولانزا و نەخۆشییە هەناسەییەکانی تر
• دووکەڵ: جگەرەکێشان، هەڵمژینی پاشماوەی دووکەڵی جگەرە و نێرگەلە
• فشاری دەروونی: جەستەیی یان سۆزداری
• ماددە کیمیاییەکان یان بۆنی توند: بۆیەی نینۆک، پاککەرەوەکانی ماڵەوە، بۆنخۆشکەری هەوا و جل
• ژەهرە دەردراوەکانی نێو هەوا: دەردانی کارگەکان، دووکەڵی ئۆتۆمبێل، دووکەڵی ئاگری دارستانەکان

ئەم هۆکارانە دەتوانن یەکسەر ببنە هۆی هێرشی ڕەبۆ و لەوانەیە چەند کاتژمێر یان چەند ڕۆژ بخایەنێت.

 

این اولین مطالب آزمایشی وبلاگ من می باشد و به زودی حذف خواهد شد.
امروز ارتباط و تبادل اطلاعات نقش بسیار مهمی در رشد و فرهنگ مردم یک کشور و جامعه را دارد و وبلاگ یکی از راه های سریع انتقال اطلاعات و ارتباط مردم یک جامعه با هم می باشد .
شما به راحتی می توانید مطالب مورد علاقه , کارهای روزمره , علم و فرهنگ را در وبلاگ خود انتشار دهید و با سایر دوستان خود به گفتگو و تبادل نظر بپردازید .

این دومین مطلب آزمایشی وبلاگ من هستش و به زودی این متن حذف خواهد شد .
وبلاگ چیست ؟
وبلاگ یا وب‌نوشت که به آن تارنوشت، تارنگار یا بلاگ و به زبان انگلیسی(Blog) هم می‌گویند، وبلاگ حاوی اطلاعاتی مانند: گزارش روزانه، اخبار، یادداشت‌های شخصی و یا مقالات علمی مورد نظر طراح آن است. وبلاگ ترکیبی از دو کلمۀ «web» و «log» به معنای ثبت وقایع روزانه است .مطالب وبلاگ بر مبنای زمانی که ثبت شده گروهبندی و به ترتیب از تازه‌ترین رخداد به قدیم ارائه می‌گردد. نویسندهٔ ویلاگ، وب‌نویس یا تارنویس نامیده می‌شود و ممکن است بیش از یک نفر باشد، وب‌نویس به گزارش مداوم رویدادها، خاطرات، و یا عقاید یک شخص یا یک سازمان می‌پردازد. واحد مطالب در وبلاگ،پست است، معمولاً در انتهای هر مطلب، برچسب تاریخ و زمان، نام نویسنده و پیوند ثابت به آن یادداشت ثبت می‌شود. فاصلهٔ زمانی بین مطالب وبلاگ لزوماً یکسان نیست و زمان نوشته ‌شدن هر مطلب به خواست نویسندهٔ وبلاگ بستگی دارد. مطالب نوشته شده در یک وبلاگ همانند محتویات یک وب‌گاه معمولی در دسترس کاربران قرار می‌گیرد. در بیشتر موارد وبلاگ ها دارای روشی برای دسترسی به بایگانی یادداشت‌ها هستند (مثلاً دسترسی به بایگانی بر حسب تاریخ یا موضوع). بعضی از وبلاگ ها امکان جستجو برای یک واژه یا عبارت خاص را در میان مطالب به کاربر می‌دهند.